Phương pháp ghi nhớ bằng sơ đồ tư duy rất hợp với người phải học nhiều kiến thức cùng lúc. Chúng tôi dùng nó khi ôn từ vựng, ngữ pháp và cả khi tóm tắt sách nghề nghiệp. Bài này đi qua cách vẽ, cách áp dụng cho tiếng Anh và vài điều nên tránh.
Bạn có thể từng thấy những trang vở chép kín chữ mà đọc lại chẳng nhớ gì. Sơ đồ tư duy sinh ra để giải quyết đúng chuyện đó. Nó biến một dãy thông tin tuyến tính thành hình có nhánh, có màu, có vị trí.
Sơ đồ tư duy là gì trong phương pháp ghi nhớ
Sơ đồ tư duy, hay mind map, là một dạng ghi chú dạng hình cây. Ở giữa trang là chủ đề chính. Từ đó tỏa ra các nhánh lớn cho ý chính, rồi các nhánh nhỏ hơn cho chi tiết. Mỗi nhánh thường chỉ chứa một từ khoá hoặc một cụm ngắn.
Cách trình bày này gần với cách bộ não liên kết thông tin. Ta ít khi nhớ cả đoạn văn theo thứ tự từng chữ. Ta nhớ theo mối liên hệ: cái này thuộc nhóm nào, đi cùng cái gì. Sơ đồ tư duy đặt mối liên hệ ấy lên giấy để mắt nhìn thấy được.
Có ba đặc điểm bạn nên nhận ra. Thứ nhất là cấu trúc phân cấp, từ chung đến riêng. Thứ hai là việc dùng từ khoá thay cho câu dài. Thứ ba là màu sắc và hình vẽ nhỏ, giúp mỗi nhánh có dấu ấn riêng. Trang giới thiệu về mind map bằng tiếng Anh nêu thêm lịch sử và các cách dùng khác.
Chúng tôi không khẳng định sơ đồ tư duy tốt hơn mọi cách ghi chú khác. Với bài cần nhớ đúng từng bước, như công thức hay quy trình, danh sách đánh số có khi hợp hơn. Sơ đồ phát huy mạnh nhất khi nội dung có nhiều nhóm và nhiều mối liên hệ.
Các bước vẽ sơ đồ hiệu quả
Bạn chỉ cần một tờ giấy trắng và vài cây bút màu. Nên để giấy nằm ngang để có chỗ trải rộng các nhánh. Chúng tôi thường làm theo các bước sau.
- Viết chủ đề vào giữa trang, kèm một hình vẽ nhỏ nếu muốn.
- Kẻ các nhánh lớn, mỗi nhánh một màu, ghi một từ khoá.
- Thêm nhánh con cho chi tiết, giữ mỗi nhánh một ý.
- Nối các nhánh có liên quan bằng mũi tên hoặc đường nét đứt.
- Nhìn lại cả trang, bổ sung chỗ còn thiếu rồi cất đi.
- Vài giờ sau, vẽ lại sơ đồ từ trí nhớ và so với bản gốc.
Bước đầu tiên hay bị bỏ qua là chọn chủ đề đủ hẹp. Nếu bạn lấy “ngữ pháp tiếng Anh” làm trung tâm, sơ đồ sẽ phình to đến mức khó đọc. Hãy chọn “thì hiện tại hoàn thành” hoặc “câu điều kiện”, rồi mới chia nhánh.
Về từ khoá, hãy ép mình viết ngắn. Một nhánh dài như một câu sẽ làm sơ đồ giống bản chép lại. Khi viết từ khoá, bạn buộc phải hiểu bài đủ sâu để rút ra điểm cốt lõi. Quá trình rút gọn này chính là một nửa việc học.
Màu sắc nên dùng có chủ ý. Chẳng hạn xanh cho danh từ, cam cho động từ, hoặc mỗi màu cho một nhóm chủ đề. Không cần đẹp, chỉ cần nhất quán để mắt lướt qua là biết nhánh thuộc nhóm nào.
Bước cuối cùng, vẽ lại từ trí nhớ, là phần giúp nhớ lâu nhất. Bạn sẽ thấy nhánh nào bị quên, và đó là chỗ cần ôn thêm. Nếu muốn ôn đúng nhịp, hãy xem cách áp dụng ghi nhớ ngắt quãng để lên lịch quay lại với sơ đồ.
Ứng dụng khi học tiếng Anh
Sơ đồ tư duy dùng được ở nhiều mảng của tiếng Anh. Mảng dễ thấy nhất là từ vựng theo chủ đề. Bạn lấy một chủ đề như “công việc văn phòng”, chia nhánh thành cuộc họp, email, báo cáo, rồi gắn từ và cụm từ vào từng nhánh.
Với ngữ pháp, sơ đồ giúp bạn nhìn ra hệ thống. Các thì trong tiếng Anh có thể xếp thành nhóm hiện tại, quá khứ, tương lai, rồi mỗi nhóm chia tiếp theo dạng đơn, tiếp diễn, hoàn thành. Nhìn trên một trang, bạn thấy ngay hai thì giống nhau ở đâu và khác nhau ở đâu.
Với kỹ năng nói, bạn có thể vẽ sơ đồ ý trước khi nói về một chủ đề. Trung tâm là câu hỏi, các nhánh là ý chính, nhánh con là ví dụ. Khi luyện nói, bạn nhìn sơ đồ để triển khai chứ không đọc thuộc lòng. Cách này tạo thói quen nói có cấu trúc.
Với kỹ năng đọc, sơ đồ giúp tóm tắt bài. Sau khi đọc một đoạn dài, bạn thử vẽ lại ý chính. Nếu không vẽ nổi, rất có thể bạn chưa hiểu bài như mình tưởng. Đây là cách kiểm tra khá thẳng thắn.
Còn với học từ, sơ đồ nên đi cùng nhiều cách khác. Bài phương pháp học từ vựng tiếng Anh hiệu quả bàn sâu hơn về việc chọn từ, đặt câu và ôn lại, rất hợp để dùng song song với sơ đồ.
Ví dụ minh họa
Hãy tưởng tượng một chị làm kế toán tên Lan, đang tự học tiếng Anh để đọc báo cáo tài chính. Chị gặp khoảng ba chục từ về tiền bạc trong một tuần và nhớ lẫn lộn. Chị quyết định thử sơ đồ tư duy.
Ở giữa trang, chị viết “Finance”. Chị kẻ ba nhánh lớn: thu, chi và tài sản. Nhánh “thu” có revenue, income, profit. Nhánh “chi” có expense, cost, budget. Nhánh “tài sản” có asset, liability, equity.
Chị thêm một mũi tên nối revenue với profit và ghi chú ngắn rằng lợi nhuận là phần còn lại sau khi trừ chi phí. Bên cạnh cost và expense, chị ghi hai câu ví dụ để phân biệt cách dùng. Mỗi nhánh một màu, mỗi từ đi kèm một hình nhỏ do chị vẽ nguệch ngoạc.
Ba ngày sau, chị tự vẽ lại sơ đồ trên giấy trắng mà không nhìn bản cũ. Chị nhớ được nhánh thu và chi gần đủ, nhưng nhánh tài sản bị thiếu equity. Chị bổ sung và hẹn ôn lại sau một tuần. Đây là tình huống giả định, dựng minh họa theo cách chúng tôi thường hướng dẫn người học.
Điểm hay của cách làm này là chị không chỉ có một danh sách từ. Chị có một bản đồ cho thấy các từ liên quan với nhau thế nào. Khi gặp từ lạ trong báo cáo, chị đoán được nó nằm ở nhánh nào, nhờ vậy dễ suy ra nghĩa.
Lưu ý khi dùng
Lưu ý đầu tiên là đừng biến việc vẽ thành thú vui trang trí. Có người dành cả giờ chọn màu, vẽ hình đẹp mà quên mất mục tiêu là nhớ. Một sơ đồ xấu nhưng bạn tự vẽ lại được từ trí nhớ có giá trị hơn một sơ đồ đẹp để nguyên trên bàn.
Lưu ý thứ hai là tự vẽ thì hiệu quả hơn dùng sơ đồ có sẵn. Khi nhìn sơ đồ người khác làm, bạn chỉ đọc. Khi tự vẽ, bạn phải chọn từ khoá, chia nhóm và quyết định mối liên hệ. Các quyết định đó mới là phần giúp ghi nhớ.
Lưu ý thứ ba là giữ sơ đồ vừa phải. Nếu một trang có hơn khoảng bảy nhánh lớn, hãy tách thành hai sơ đồ. Mắt và trí nhớ làm việc tốt hơn với lượng thông tin vừa tầm. Sơ đồ quá dày sẽ rối y như trang chữ kín.
Lưu ý thứ tư là sơ đồ cần được ôn lại. Vẽ xong rồi cất vào ngăn kéo thì chẳng khác gì chưa vẽ. Hãy đặt lịch xem lại sau một ngày, một tuần, một tháng, và mỗi lần thử vẽ lại một phần từ trí nhớ.
Ngoài ra, người mới bắt đầu thường thấy sơ đồ tư duy hơi gượng ở vài lần đầu. Điều đó bình thường. Bạn cần vài bài để quen với việc rút từ khoá và chia nhánh. Hãy thử với một chủ đề nhỏ, như một bài học trong giáo trình, trước khi áp dụng cho khối kiến thức lớn.
Bạn có thể xem thêm nhiều cách học khác trong chuyên mục phương pháp ghi nhớ của chúng tôi. Sơ đồ tư duy không phải phép màu, nhưng khi dùng đều và kết hợp với việc ôn lại, nó giúp kiến thức rời rạc trở thành một khối gọn gàng trong đầu. Hãy bắt đầu bằng một tờ giấy và một chủ đề bạn đang học dở ngay hôm nay.
